درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس پنجم

در سال گذشته خواندید که با ورود عرب‌های مسلمان به ایران، حکومت ساسانیان منقرض شد. مردم ایران هم که از حکومت ساسانی ناراضی بودند، با شنیدن پیام‌های دین اسلام، به تدریج مسلمان شدند. با ورود اسلام به سرزمین ما، دوره‌ی جدیدی در تاریخ ایران آغاز شد و ایران جزِء سرزمین‌های اسلامی قرار گرفت.

تشکیل حکومت بنی‌عباس

همان‌طور که در درس پیش خواندید، خلفای بنی‌امیّه قوانین و عدالت اسلامی را رعایت نمی‌کردند؛ امامان را به شهادت می‌رساندند و نژاد عرب را از بقیه‌ی نژادها برتر می‌دانستند. در نتیجه، قیام‌های زیادی علیه بنی‌امیّه صورت گرفت.

یکی از گروه‌های ناراضی، خاندان بنی‌عبّاس بود. بنی‌عبّاس با تبلیغات زیاد، طرفدارانی در میان ایرانیان پیدا کرده بودند. آنها می‌گفتند که می‌خواهند با ظلم و ستم مبارزه کنند و انتقام خون امام حسین (ع) و یارانش را بگیرند. ابومسلم خراسانی یکی از ایرانیانی بود که فرماندهی گروه‌های ناراضی را به عهده داشت. او در چند جنگ، سپاهیان بنی‌امیّه را شکست داد و به این ترتیب خاندان بنی‌عبّاس به حکومت رسیدند.

پس از مدّتی، خاندان بنی‌عبّاس هم ستمگری را آغاز کردند. آنها نیز به دستورات اسلام توجّهی نداشتند و امامان شیعه و پیروان آنها را اذیت و آزار می‌کردند.

مرکز اصلی حکومت بنی‌عبّاس در بغداد بود و خلفای عبّاسی بر بیشتر سرزمین‌های اسلامی، از جمله ایران، حکومت می‌کردند.

بنی‌عبّاس شیوه‌ی درست کشورداری را نمی‌دانستند؛ به همین دلیل، اغلب وزیران خود را از میان ایرانیان انتخاب می‌کردند تا بتوانند بر قلمرو پهناورشان حکومت کنند.

حکومت‌های ایرانی

از اوایل قرن سوم هجری، ایرانیان به تدریج در بخش‌های مختلف ایران، حکومت‌هایی تشکیل دادند. البتّه این حکومت‌ها در قلمرو خلافت عبّاسیان قرار داشتند و جزئی از آن به شمار می‌رفتند. به نقشه‌ها و نمودار خطّ زمان توجّه کنید و حکومت‌های ایرانی این دوره را نام ببرید.

بعضی از این حکومت‌ها با خلفای بنی‌عبّاس رابطه‌ی دوستانه‌ای داشتند و بعضی بر علیه خلفا برمی‌خاستند. آل بویه دشمن خلیفه‌ی عبّاسی بودند. یکی از فرمانروایان آل بویه توانست بغداد را فتح کند و خلیفه‌ی عبّاسی را به زندان بیندازد. علویان و آل بویه پیرو مذهب شیعه بودند.

رونق فرهنگ و هنر در دوره‌ٔ حکومت‌های ایرانی

برخی از حکومت‌های ایرانی مانند سامانیان و صفّاریان، به زبان فارسی اهمّیت زیادی می‌دادند و شاعران و دانشمندان را تشویق می‌کردند. رودکی شاعر معروف دوره‌ی سامانیان بود.

فرمانروایان آل‌بویه و طاهریان به عمران و آبادی علاقه‌ی زیادی داشتند و از کشاورزان حمایت می‌کردند. فرمانروایان آل‌بویه بیمارستان مهمّی در بغداد تأسیس کردند و به آموزش علم طب پرداختند.

ابوعلی سینا دانشمند بزرگ ایرانی، وزیر یکی از شاهزادگان آل‌بویه بود. در زمان آل‌بویه مراکز علمی شیعه گسترش یافت.